«Ἔρως ἀνίκατε μάχαν», έψαλλε ο χορός στην Αντιγόνη του Σοφοκλή, υμνώντας εκείνη την τυφλή, κοσμογονική δύναμη που λυγίζει βασιλιάδες, παρασύρει θνητούς και θεούς, και στέκει αγέρωχη πάνω από τα συντρίμμια της λογικής. Κι όμως, αν ξεφυλλίσει κανείς τα μεγάλα βιβλία της ανθρώπινης μυθολογίας, της ιστορίας και της μοίρας, θα διαπιστώσει μια παράδοξη αλήθεια: ο Έρωτας, αυτός ο υποτιθέμενος ανίκητος στρατηγός, συχνά ηττάται, συντρίβεται και παραδίδει τα όπλα όταν βρεθεί στο αληθινό πεδίο της μάχης — εκεί όπου αναμετράται με τον θάνατο, το καθήκον και τον αμείλικτο χρόνο.
Η Ιλιάδα του Ομήρου είναι μια απέραντη πεδιάδα όπου το πάθος αναμετράται με τη θνητότητα. Ο έρωτας του Αχιλλέα για τον Πάτροκλο, ένας δεσμός βαθύς και ζωντανός, δεν προστατεύεται από την ιερότητά του. Xάνεται, σβήνει βίαια μέσα στη σκόνη και το αίμα της μάχης, αφήνοντας πίσω του μόνο τον θρήνο και την εκδίκηση.
Το ίδιο σκληρό πρόσωπο δείχνει η μοίρα και στην αναμέτρηση του Αχιλλέα με την Πενθεσίλεια. Εκεί, πάνω στην κόψη του σπαθιού, ο έρωτας γεννιέται ως αστραπή τη στιγμή του θανάτου. Μόλις το όπλο διαπερνά τον θώρακα της βασίλισσας των Αμαζόνων, το βλέμμα του ήρωα συναντά το δικό της. Είναι ένας έρωτας στιγμιαίος, που γεννιέται νικημένος, γεννιέται παρελθόν, καθώς η ζωή δραπετεύει από το σώμα της.
Στις Σκαιές Πύλες, ο Έκτορας και η Ανδρομάχη ανταλλάσσουν ένα βλέμμα γεμάτο απόλυτη αφοσίωση, όμως το χρέος προς την Τροία και η δίψα για υστεροφημία τραβούν τον ήρωα μακριά. Ο πόλεμος νικά τον έρωτά τους, μετατρέποντας τον σύζυγο σε νεκρό και τη γυναίκα του σε σκλάβα.
Ακόμη και στην Αινειάδα, ο Αινείας εγκαταλείπει τη Διδώ στην Καρχηδόνα, όχι γιατί έπαψε να τη λαχταρά, αλλά γιατί το πεπρωμένο της ίδρυσης της Ρώμης αποδεικνύεται ισχυρότερο από την ερωτική επιθυμία. Ο έρωτας εδώ νικιέται από το Καθήκον, και η Διδώ ανεβαίνει στην πυρά, θύμα μιας μάχης που δεν επέλεξε να δώσει.
Αλλά και πέρα από τον μύθο, στην ίδια την Ιστορία, το δράμα επαναλαμβάνεται. Στο Άκτιο, η Κλεοπάτρα αποχωρεί με τα πλοία της, τυλιγμένη στην ψευδαίσθηση και τον φόβο ότι ο Αντώνιος είναι νεκρός. Σε αυτή τη ναυμαχία, ο έρωτάς τους λυγίζει κάτω από το βάρος της πολιτικής σκοπιμότητας και της παρεξήγησης. Όταν ο Αντώνιος τη θεωρεί χαμένη, το νήμα κόβεται. Τελικά, ο έρωτάς τους «κατά μάχην» επιλέγει την αυτοχειρία. Μια ύστατη, τραγική παραδοχή ότι στον κόσμο των ζωντανών, οι αντιξοότητες τον νίκησαν.
Επίσης ως παράδειγμα, αποτελεί ο έρωτας του Ορφέα και της Ευρυδίκης. Αν και δεν πρόκειται για μάχη με όπλα, είναι μια μάχη με τον ίδιο τον Θάνατο και τους νόμους του Κάτω Κόσμου. Ο Ορφέας, νικημένος από την ανθρώπινη αδυναμία, την ανυπομονησία και τον φόβο (αντιξοότητες της ύπαρξης), γυρίζει να κοιτάξει την Ευρυδίκη, χάνοντάς την για πάντα. Ο έρωτας λυγίζει μπροστά στους κανόνες της θνητότητας.
Αν όμως ο έρωτας επιβιώσει από τα σπαθιά, τις ναυμαχίες και τις τραγικές παρεξηγήσεις, έρχεται αντιμέτωπος με έναν άλλον, πιο αθόρυβο αλλά εξίσου ανίκητο εχθρό: τον Χρόνο. Καθώς τα χρόνια περνούν, ο έρωτας καλείται να δώσει μια εσωτερική μάχη, και σε αυτή τη μάχη, νομοτελειακά, «νικιέται» και αντικαθίσταται από την Αγάπη.
Αυτή η ήττα, ωστόσο, δεν είναι μια πένθιμη απώλεια, αλλά μια θριαμβευτική μεταμόρφωση. Ο έρωτας στην απαρχή του είναι εγωιστής, τρέφεται από την έξαψη, το μυστήριο και την εξιδανίκευση του άλλου. Είναι μια φωτιά που καταναλώνει γρήγορα τα καύσιμά της. Όταν το πέπλο της ψευδαίσθησης πέφτει και η καθημερινότητα αποκαλύπτει τις ανθρώπινες ατέλειες, ο ρομαντικός έρωτας λυγίζει.
Τότε είναι που η Αγάπη παίρνει τα ηνία. Η Αγάπη δεν χρειάζεται το δράμα της μάχης ούτε την αγωνία της επικράτησης. Είναι η ώριμη αποδοχή του άλλου ως ολότητα, ένα ασφαλές λιμάνι μετά τη θαλασσοταραχή του πάθους. Ο έρωτας, λοιπόν, παραδίδει τα όπλα του στην αγάπη, όχι ως ένας ταπεινωμένος εχθρός, αλλά όπως ένας παλιός βασιλιάς που παραχωρεί ειρηνικά τον θρόνο του στον μόνο διάδοχο που μπορεί να εγγυηθεί την ειρήνη και τη διάρκεια.
Ο Σοφοκλής είχε δίκιο να τρομάζει μπροστά στην ορμή του Ερώτων. Όμως, η ίδια η ζωή μας διδάσκει ότι ο έρωτας μπορεί να νικηθεί — άλλοτε τραγικά από τα βέλη της μοίρας, και άλλοτε λυτρωτικά- από το βαθύ, ήρεμο ποτάμι της αγάπης.
Στο μεγάλο βιβλίο της μοίρας, ο Έρωτας γράφει την πρώτη, εκρηκτική σελίδα, αλλά η Αγάπη είναι εκείνη που υπογράφει τον επίλογο.
Wikipedia
Μανώλης Συλλιγάρδος
τ. Δ/ντής Δσών Λασιθίου
Συγγραφέας
